Projekt: „Ocalić od zapomnienia. Kamienie Pamięci. Jerzy Fryze”

1. Bohater projektu:

Jerzy Fryze [fot.1], urodzony 1 stycznia 1929 roku w Kowlu. W styczniu 1944 roku Jerzy Fryze został zaprzysiężony na żołnierza AK przez ppor. Romana Sochala „Juranda” w Obwodzie Armii Krajowej – Lublin/Miasto. Otrzymał pseudonim „Czarny”(a później również „Kmicic”) i w przeciągu kilku miesięcy zaczął pełnić funkcję łącznika. Służył w 2 kompanii dowodzonej przez „Juranda”, która wchodziła w skład zgrupowania „Zapory”. W sierpniu 1945 roku Fryze zgodnie z rozkazem ujawnił się. Po pierwszych aresztowaniach i zabójstwach powrócił do konspiracji. Do końca września był żołnierzem ROAK, później zaczął służyć w WiN-ie. Z polecenia „Juranda” prowadził
w punkt kontaktowo-przerzutowy i przechowywał broń. Zajmował się pomocą prześladowanym akowcom, wyspecjalizował się w fabrykowaniu fałszywych dokumentów. Razem z kilkorgiem kolegów z gimnazjum im. S. Staszica w Lublinie, do którego uczęszczał, założył Tajną Organizację Wojskową. Młodzi gimnazjaliści kolportowali ulotki i wykonywali zadania otrzymywane od „Zaporczyków”. Do najcięższych z nich należało wykonanie wyroku śmierci na groźnym pracowniku WUBP – Chaimie Hirszmanie, który został zabity przez Fryzego 19 marca 1946 roku za pomocą pistoletu Parabellum, przy swoim mieszkaniu na Granicznej 1. „Czarny” wiele razy uciekając z zasadzek, uczestniczył w strzelaninach
z funkcjonariuszami bezpieki i NKWD. 11 maja 1946 roku w godzinach popołudniowych Jerzy udawał się na spotkanie służbowe. Był ubezpieczany  przez „Żbika” Dworuchę. Na ulicy Chopina został nieoczekiwanie zatrzymany przez nie umundurowanych agentów bezpieki. „Żbik” ulotnił się i ostrzegł kolegów. „Kmicic” zaprowadzony został na ulicę Spokojną, gdzie był bity do nieprzytomności przez rosyjskiego oficera NKWD. Na formalnym już przesłuchaniu dalej był bity i torturowany na rozmaite sposoby. Z pytań zadawanych przez oprawców wydedukował, że osoba, która go „wsypała” znała tylko część prawdy. Dla zmniejszenia okrucieństwa jakie przechodził wyjawił kilka faktów i kontaktów, które wydawały się być już znane władzy. Dopiero po aresztowaniu rodzina dowiedziała się
o działalności Jerzego, który ukrywał to dla dobra bliskich. Fryze 16 listopada 1946 roku został skazany na dożywocie wyłącznie z powodu, że nie miał ukończonej pełnoletniości i nie wszystkie jego „występki” wyszły na jaw. Został osadzony na Zamku Lubelskim, gdzie przebywał 7 miesięcy. Spotkał tam kilku kolegów z konspiracji, mi. „Juranda”.
W bestialskich warunkach odsiadywał również wyrok we Wronkach, do których został przeniesiony. Po 8 latach odsiadki został przeniesiony do Nowogardu do pracy w fabryce obuwia. Jerzy wyszedł na wolność 14 czerwca 1956 roku po odsiedzeniu 10 lat.

2. Autorzy:

Mariusz Trumpiel, uczeń klasy I b XII Liceum Ogólnokształcącego w Szczecinie.

3. Opis podjętych działań:

Nawiązanie współpracy ze środowiskiem kombatantów Żołnierzy AK w Szczecinie: p. Danuta Szyksznian – Ossowska, p. Zenona Fryze, p. Marian Malcherek, p. Kamila Dowgwiłło, p. Leszek Dobrzyński – poseł na Sejm RP. Wywiady z rodziną śp. P. Fryze w celu uzyskania informacji i materiałów, dokumentów. Wykonanie prezentacji multimedialnej nt. Żołnierzy Wyklętych oraz biografii p. Jerzego Fryze. 27.02.2012 r. – uroczyste otwarcie projektu humanistycznego „Ocalić od zapomnienia. Kamienie Pamięci” w XII Liceum Ogólnokształcącym w Szczecinie (prezentacje multimedialne, prezentacja osoby p. Fryze przez uczniów, wykład nt. Żołnierzy Wyklętych przygotowany przez p. L. Dobrzyńskiego, przygotowanie scenografii, udział uczniów) [fot.2]. Popularyzacja wystawy „Ostra Brama” nt. 5 Wileńskiej Brygady AK, przygotowanej przez posła p. Leszka Dobrzyńskiego. 1.03. 2012 r. projekcja filmu „Tajny współpracownik” dla młodzieży XII LO, udział w wiecu na pl. Grunwaldzkim w Szczecinie z okazji Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych [fot.3,4]. 4.03.2012 r. udział w przygotowanej przez szczeciński oddział IPN inscenizacji „Odwet Żelaznego” w Parku Kasprowicza w Szczecinie z okazji Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych [fot.5], publikacje na stronach www informacji dotyczące osoby p. Jerzego Fryze oraz działań podjętych w ramach konkursu Kamienie Pamięci.

Osoby i instytucje wspierające realizację projektu: Danuta Szyksznian – Ossowska „Sarenka”, żołnierz AK, wiceprezes Zarządu Okręgu Światowego Związku Żołnierzy AK i wiceprezesa Koła Kresowych Żołnierzy AK w Szczecinie, Zenona Fryze, wdowa po śp. Jerzym Fryze, Leszek Dobrzyński, poseł na sejm RP, Marian Malcherek, członek Zarządu Klubu Historycznego im.  Gen. Stefana Grota w Szczecinie, Kamilla Dowgwiłło, Jerzy Fryze, syn śp. Jerzego Fryze, Michał Ruczyński, OBEP  IPN Szczecin, IPN oddział Szczecin, Światowy Związek Żołnierzy AK, Koło Kresowych Żołnierzy AK w Szczecinie, Klub Historyczny im.  Gen. Stefana Grota w Szczecinie, Porozumienie Środowisk Patriotycznych w Szczecinie.

4. Wrażenia z realizacji projektu:

Projekt jest ciekawym doświadczeniem, młodzi ludzie mogą się spotkać z „żywą historią”, bohaterami, którzy osobiście kształtowali losy państwa i narodu. Duże znaczenie w nauczaniu historii ma empatia, dzielenie się wspomnieniami, doświadczeniami robi wrażenie na młodych odbiorcach i pozwala lepiej poznać i zrozumieć zawiłą przeszłość. Ważnym był również fakt upowszechnienia informacji o naszym bohaterze wśród rówieśników. Duże znaczenie miał również fakt zaangażowania się w projekt p. Leszka Dobrzyńskiego – posła RP. Podjęte przez niego działania przyczyniły się do upowszechnienia wiedzy o żołnierzach wyklętych i nadały zasłużoną rangę całemu przedsięwzięciu.